İnsansı Robot Sahibinin Hukuki ve Cezai Sorumluluğu: Robotunuz Zarar Verirse Kim Öder?

İnsansı (humanoid) robotlar laboratuvarlardan çıkıp fabrikalara, otellere ve evlere girmeye başladı. Ev işi yapan, yaşlı bakımına destek olan, depoda yük taşıyan bu makineler artık bilim kurgu değil, satın alınabilen birer ürün. Peki böyle bir robot bir misafiri yaralarsa, komşunun aracına zarar verirse veya evdeki görüntüleri izinsiz kaydederse ne olur? Sorunun cevabı, Türk hukukunda robotlara özgü tek bir kanun bulunmadığı için, mevcut mevzuatın — Türk Borçlar Kanunu, Türk Ceza Kanunu, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve ürün güvenliği mevzuatının — genel hükümlerinde aranıyor.

Bu boşluk yalnızca Türkiye'ye özgü de değil; ancak Avrupa Birliği, Ağustos 2025'te tam uygulamaya geçmeye başlayan Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act) ve yazılımı da kapsayan yeni Ürün Sorumluluğu Direktifi ile önemli bir mesafe aldı. Türkiye'de ise TBMM Yapay Zekâ Araştırma Komisyonu'nun Mart 2026'da yayımladığı kapsamlı rapor ve Meclis'e sunulmuş kanun teklifleri, yakın gelecekte bir çerçeve düzenlemenin geleceğini gösteriyor. O güne kadar sorumluluk haritası, aşağıdaki ilkelere göre çiziliyor.

Türk Medeni Kanunu yalnızca iki tür kişi tanır: gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler (şirketler, dernekler, vakıflar). İnsansı robot ne kadar gelişmiş olursa olsun bu ikisine de girmez; hukuken taşınır eşyadır. Bunun pratik sonuçları nettir: robot hak sahibi olamaz, borç altına giremez, sözleşme yapamaz, dava açamaz ve dava edilemez. Robotun "yaptığı" her hukuki işlem, aslında onu kullanan veya ona talimat veren kişinin işlemidir.

Avrupa Parlamentosu 2017 tarihli kararında, gelişmiş otonom robotlar için uzun vadede bir "elektronik kişilik" statüsü oluşturulmasının incelenmesini önermiş; ancak bu öneri hem bilim çevrelerinden hem de AB kurumlarından güçlü itirazlarla karşılaşmış ve mevzuata girmemiştir. Bugün küresel eğilim, sorumluluğu robota değil, robotun arkasındaki insanlara ve şirketlere — sahibine, işletenine, üreticisine ve yazılım sağlayıcısına — yüklemek yönündedir. Türk hukuku da bu çizgidedir.

Robotun üçüncü kişilere verdiği zararlarda ilk uygulanacak hüküm, haksız fiile ilişkin genel kuraldır: TBK m.49 uyarınca, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Sahibin kusuru çok çeşitli biçimlerde ortaya çıkabilir: robotu kullanım talimatına aykırı çalıştırmak, üreticinin yayımladığı kritik güvenlik güncellemesini yüklememek, robotu gözetimsiz şekilde kalabalık ortamda çalıştırmak, arıza belirtilerine rağmen kullanmaya devam etmek veya robota hukuka aykırı bir görev tanımlamak gibi.

Asıl tartışma, sahibin hiçbir kusuru olmadan robotun otonom kararıyla zarar doğduğunda yaşanır. Öğretide bu boşluk için mevcut kusursuz sorumluluk hâllerinden kıyas yapılması önerilmektedir:

• Hayvan bulunduranın sorumluluğu (TBK m.67-68): En sık başvurulan analojidir. Hayvan da robot gibi belirli ölçüde "kendi kendine hareket eden" bir varlıktır; bulunduran, gerekli özeni gösterdiğini ispatlamadıkça hayvanın verdiği zarardan kusursuz olarak sorumludur. Aynı mantığın otonom robotlara uygulanması savunulmaktadır.
• Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66): Robot bir iş yerinde insan çalışanın yerini alıyorsa, çalıştıranın yardımcı kişilerin fiillerinden doğan kusursuz sorumluluğunun robota da uygulanması gerektiği ileri sürülmektedir.
• Tehlike sorumluluğu (TBK m.71): Önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğarsa işletme sahibi kusursuz sorumludur. Güçlü aktüatörlere sahip, insanlarla aynı ortamda çalışan insansı robotların ticari ölçekte işletilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Zarar, robotun kullanımından değil bizzat kusurlu tasarımından, üretim hatasından veya yazılımındaki açıktan kaynaklanıyorsa, sorumluluğun adresi değişir. 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu uyarınca üretici ve ithalatçı, ürünün sebep olduğu zararlardan sorumludur; tüketici işlemlerinde ayrıca 6502 sayılı Kanun'un ayıplı mal hükümleri devreye girer ve tüketiciye bedel iadesi, değişim, onarım ve tazminat hakları tanır.

İnsansı robotlarda bu ayrımın kritik özelliği, yazılımın üründen ayrılamamasıdır: robot fiziken kusursuz olsa bile hatalı bir algoritma veya eksik eğitilmiş bir model zarar doğurabilir. AB'nin 2024 sonunda kabul ettiği yeni Ürün Sorumluluğu Direktifi, tam da bu nedenle yazılımı ve yapay zekâ sistemlerini açıkça "ürün" tanımına dâhil etmiş, satış sonrası güncellemelerden kaynaklanan kusurları da üreticinin sorumluluğuna bağlamıştır. Türkiye'de henüz bu netlikte bir hüküm bulunmasa da, AB pazarıyla entegre üretim yapan sektörde aynı standartların fiilen geçerli hâle gelmesi beklenmektedir.

Ceza hukukunun cevabı kesindir: işleyemez. Anayasa m.38 ve TCK m.20'de ifadesini bulan cezaların şahsiliği ilkesi gereği ceza sorumluluğu yalnızca gerçek kişilere aittir; kast ve taksir gibi kusurluluk biçimleri insan iradesini gerektirir. Robot ne sanık olabilir ne de cezalandırılabilir. Ancak bu, robotla bağlantılı olayların cezasız kalacağı anlamına gelmez — sorumluluk, robotun arkasındaki insana onun kendi kusuru ölçüsünde yüklenir:

• Robotu suçta araç olarak kullanma: Sahibi robota bilerek zarar verici bir görev tanımlarsa — bir kişiyi takip ettirmek, konuta girdirmek, yaralamak gibi — robot yalnızca suçun icra aracıdır; fail, tıpkı suçta silah veya kilit açma aleti kullanan kişi gibi, kasten işlenmiş suçtan bizzat sahiptir.
• Olası kast: Sahibi, robotun tehlikeli davranabileceğini öngörmesine rağmen "olursa olsun" diyerek riski göze almışsa — örneğin saldırgan davranışlar sergilediği bilinen robotu kalabalık bir ortamda çalıştırmaya devam etmişse — TCK m.21/2 kapsamında olası kastla sorumluluk gündeme gelir.
• Taksir: En sık karşılaşılacak senaryo budur. Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık — kritik güvenlik güncellemesini yüklememek, üreticinin uyarılarına rağmen robotu çocukların veya yaşlıların yanında gözetimsiz bırakmak, arızalı robotu kullanmaya devam etmek — sonucunda ölüm veya yaralanma meydana gelirse, sahibi taksirle öldürme (TCK m.85) veya taksirle yaralama (TCK m.89) suçlarından sorumlu tutulabilir.
• Öngörülemeyen otonom davranış: Sahibi tüm özen yükümlülüklerini yerine getirmişse ve zarar, kimsenin öngöremeyeceği bir yazılım davranışından doğmuşsa, kusur bulunmadığı için sahibin cezai sorumluluğu doğmaz; olay, üretici ve yazılım geliştirici cephesinde — orada da kast veya taksir varsa — soruşturulur.

İnsansı robotlar kameraları, mikrofonları ve sensörleriyle sürekli veri toplayan cihazlardır; üstelik yüz tanıma ve ses tanıma özellikleri biyometrik veri işlemeleri anlamına gelir ki bu, KVKK m.6 kapsamında özel nitelikli kişisel veridir. Robotu tamamen kişisel ve ev içi faaliyet çerçevesinde kullanan kişi KVKK'nın istisna hükmünden (m.28/1-a) yararlanabilir; ancak bu istisna sanıldığından dardır:

• Robotun kamerası komşunun bahçesini, apartman koridorunu veya sokağı görüntülüyorsa ev içi istisna aşılmış olur; Kişisel Verileri Koruma Kurulu'nun güvenlik kamerası kararlarındaki yaklaşım robotlara evleviyetle uygulanır.
• Eve gelen misafirler, bakıcılar ve temizlik görevlileri hakkında kayıt yapılıyorsa, bu kişilerin aydınlatılması gerekir.
• Robot, iş yerinde kullanılıyorsa sahibi artık veri sorumlusudur: aydınlatma yükümlülüğü, veri işleme envanteri, güvenlik tedbirleri ve gerektiğinde açık rıza süreçlerinin tamamı devreye girer.
• Robotun topladığı verilerin üreticinin yurt dışındaki sunucularına aktarılması, KVKK m.9'daki yurt dışına veri aktarımı rejimine tabidir; sahibin bu aktarımın hukuki dayanağını bilmesi gerekir.

Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act), yapay zekâ sistemlerini risk kategorilerine ayırarak düzenleyen dünyadaki ilk kapsamlı çerçevedir ve kademeli olarak uygulamaya girmektedir; şeffaflık yükümlülüklerine ilişkin hükümlerinin uygulanması da 2026 yılında başlamıştır. İnsanlarla fiziksel olarak aynı ortamda çalışan robotik sistemler, Tüzüğün yüksek riskli sistemlere ilişkin gereklilikleriyle — insan gözetimi, teknik dokümantasyon, olay kayıt sistemi ve uygunluk değerlendirmesi — doğrudan ilgilidir. Tüzük, AB pazarına ürün süren Türk üreticileri de kapsadığından, Türkiye'deki sektör açısından fiili bir standart hâline gelmektedir.

Türkiye cephesinde ise TBMM Yapay Zekâ Araştırma Komisyonu'nun Mart 2026 tarihli raporu, AB Tüzüğü ile uyumlu ancak yerli ihtiyaçları gözeten çerçeve bir yapay zekâ kanunu hazırlanmasını, bir Türkiye Yapay Zekâ Kurumu kurulmasını ve Avrupa Konseyi Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi'nin onaylanmasını önermektedir. Meclis'te hâlihazırda birden fazla kanun teklifi bulunmaktadır. Yakın gelecekte çıkacak bir çerçeve kanunun, bu yazıda ele alınan sorumluluk boşluklarını — özellikle kusursuz sorumluluk rejimi ve zorunlu sigorta konularını — doğrudan düzenlemesi beklenmektedir.

Özetle: robotunuz ne kadar akıllı olursa olsun, hukukun gözünde sorumluluk hâlâ insanda. İnsansı robot edinmeyi düşünen kişi ve işletmelerin, satın alma sözleşmesinden sigorta kapsamına, veri ayarlarından kullanım planına kadar süreci baştan hukuki bir çerçeveye oturtması, ileride doğabilecek ağır tazminat ve ceza risklerine karşı en etkili korumadır.