Savcılık Dosyam Yıllardır Duruyor: Bir Soruşturma En Fazla Ne Kadar Sürer, Ne Zaman "Faili Meçhul" Olur?

Soruşturma evresi, yetkili makamların bir suç şüphesini öğrenmesiyle başlayan ve iddianamenin kabulüne kadar süren aşamadır (CMK m.2/1-e). Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez, kamu davası açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere işin gerçeğini araştırmakla yükümlüdür (CMK m.160). Bu yükümlülük, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delillerin birlikte toplanmasını kapsar.

Soruşturmanın sona ermesi üç şekilde olur: iddianame düzenlenmesi (CMK m.170), kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (CMK m.172) veya kamu davasının açılmasının ertelenmesi (CMK m.171). Bunların hiçbiri verilmediği sürece dosya derdesttir, yani hukuken hâlâ açıktır.

Hayır. Ceza Muhakemesi Kanunu gözaltı ve tutukluluk için açık üst sınırlar koyduğu hâlde, soruşturmanın tamamı için gün veya ay cinsinden bir azami süre öngörmemiştir. Bu, soruşturmanın süresiz sürdürülebileceği anlamına gelmez; üç ayrı sınırlayıcı çerçeve devrededir:

• Makul süre ilkesi: Anayasa m.36 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6, yargılamanın makul sürede tamamlanmasını emreder. Anayasa Mahkemesi, etkili bir soruşturmanın makul bir süratle yürütülmesi gerektiğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır. Karara bağlanmayan uzun soruşturmalar, şüpheli bakımından masumiyet karinesi ve lekelenmeme hakkı sorunu doğurur.
• Hedef süre uygulaması: Adalet Bakanlığı ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu, soruşturma türlerine göre hedef süreler belirler ve bu süreler UYAP üzerinden takip edilir. Ancak hedef süre idari bir performans ölçütüdür; aşılması dosyayı kendiliğinden düşürmez veya bir hak doğurmaz.
• Tutukluluk süreleri: Soruşturma evresinde tutukluluk, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, giren işlerde bir yılı geçemez (CMK m.102). Bu, tutuklu dosyalarda dolaylı bir zaman baskısı yaratır.

Soruşturmanın gerçek dış sınırı dava zamanaşımıdır. Bu süre dolduğunda kamu davası düşer; savcılık artık iddianame düzenleyemez, açılmış dava ise düşme kararıyla sonuçlanır. Süre, suçun kanunda öngörülen cezasının üst sınırına göre belirlenir (TCK m.66/4):

Sürenin hesabında üç ayrıntı çoğu zaman gözden kaçar:

• Nitelikli hâller dikkate alınır. Zamanaşımı belirlenirken dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de hesaba katılır (TCK m.66/3). Yani "basit hırsızlık" sanılan bir olay, geceleyin veya kilit kırılarak işlenmişse çok daha uzun bir süreye tabi olabilir.
• Başlangıç anı suça göre değişir. Tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği gün, teşebbüste son hareketin yapıldığı gün, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği gün, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği gün esas alınır. Çocuklara karşı üstsoy tarafından veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kişilerce işlenen suçlarda süre, çocuk 18 yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar (TCK m.66/6).
• Fail çocuksa süre kısalır. Fiili işlediği sırada 12-15 yaş arasındaki çocuklar bakımından sürelerin yarısı, 15-18 yaş arasındakiler bakımından üçte ikisi uygulanır (TCK m.66/2).

Zamanaşımı, dosya boyunca kesintisiz akan bir sayaç değildir. Belirli işlemler sayacı sıfırlar ve süre yeniden işlemeye başlar. Kesme nedenleri sınırlı sayıdadır:

Kesilme hâlinde süre baştan işler; birden fazla kesme nedeni varsa son kesme tarihinden itibaren yeniden başlar. Ancak bu sonsuza kadar sürmez: zamanaşımı, ilgili suç için kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzayabilir (TCK m.67/4). Uygulamada buna olağanüstü zamanaşımı denir ve tablodaki üçüncü sütun bu üst sınırı gösterir. Olağanüstü zamanaşımı dolduğunda, ne kadar kesme işlemi yapılmış olursa olsun düşme kararı verilmesi zorunludur.

Durma ise farklıdır: soruşturmanın izin veya karar alınmasına ya da başka bir mercide çözülecek bir meselenin sonucuna bağlı olduğu hâllerde zamanaşımı işlemez, engel kalkınca kaldığı yerden devam eder (TCK m.67/1). Memur soruşturmalarında izin beklenmesi bunun tipik örneğidir.

Halk arasında "faili meçhul" denilen durum, kanunda geçen bir terim değildir. Bir suçun işlendiği sabit olduğu hâlde failin kimliği tespit edilemediğinde savcılık, dosyayı kapatmak yerine daimi arama kaydına alır. Bu bir karar gibi adlandırılsa da hukuki niteliği itibarıyla bir soruşturma işlemidir; soruşturma evresini sona erdirmez.

Daimi arama uygulamasında savcılık, olayın ve mevcut delillerin özetlendiği bir evrak düzenleyerek kolluğa gönderir ve zamanaşımı süresi doluncaya kadar failin araştırılmasını, sonucun belirli aralıklarla bildirilmesini ister. Uygulamada bildirim periyodu ağır cezalık suçlarda daha sık, diğer suçlarda daha seyrektir. Kolluk her dönemde bir araştırma tutanağı düzenleyerek dosyaya sunar.

Zamanaşımı dolduğunda ise savcılık, kovuşturma olanağının bulunmaması nedeniyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verir (CMK m.172/1). Bu noktadan sonra fail sonradan tespit edilse bile hakkında kamu davası açılamaz.

Açılabilir, ancak iki şart birlikte gerçekleşmelidir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildikten sonra, kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve bu konuda sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe aynı fiilden dolayı kamu davası açılamaz (CMK m.172/2). Yeni delil olmadan savcılığın kendiliğinden dosyayı yeniden ele alması mümkün değildir.

• İtiraz süresi: Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresindeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m.173/1). Dilekçede kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller gösterilmelidir.
• Hâkimliğin yetkisi: Sulh ceza hâkimliği soruşturmanın genişletilmesini isteyebilir; talebi yerinde bulursa savcı iddianame düzenlemek zorundadır. Reddederse itiraz eden giderlere mahkûm edilir.
• AİHM kararı üzerine yeniden açılma: Takipsizlik kararının etkin soruşturma yapılmadan verildiği AİHM'in kesinleşmiş kararıyla tespit edilirse veya başvuru dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyonla düşerse, kesinleşmeden itibaren üç ay içinde talep hâlinde soruşturma yeniden açılır (CMK m.172/3).

En çok karıştırılan iki süre budur. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda (hakaret, basit yaralama, konut dokunulmazlığının ihlali gibi) mağdur, fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmalıdır (TCK m.73). Bu süre kaçırılırsa soruşturma yapılamaz — dava zamanaşımı henüz dolmamış olsa bile.

1. Dosyanın güncel durumunu öğrenin. Soruşturma dosyaları gizlidir; ancak müşteki, mağdur ve şüpheli vekilleri UYAP üzerinden dosyayı inceleyebilir. Kısıtlama kararı varsa, kapsamı ve süresi ayrıca değerlendirilmelidir.
2. Delil bildirme dilekçesi verin. Savcılıktan somut bir işlem talep edin: kamera kaydı temini, HTS ve baz istasyonu incelemesi, banka hareketleri, tanık dinlenmesi, bilirkişi raporu. Genel nitelikte "dosyam ne oldu" yazıları çoğu zaman sonuç doğurmaz; talebin somut olması belirleyicidir.
3. Zamanaşımının kalan süresini hesaplatın. Özellikle sekiz yıllık gruba giren suçlarda süre beklenenden hızlı tükenir. Kesme nedeni oluşmamış bir dosyada süre kesintisiz akmaktadır.
4. Tutuklu dosyada süreyi denetleyin. Tutukluluk CMK m.102'deki azami süreleri aşamaz; haksız koruma tedbiri hâlinde CMK m.141 uyarınca tazminat talebi gündeme gelir.
5. Etkili soruşturma yürütülmüyorsa hak arayın. Yıllarca hiçbir araştırma işlemi yapılmayan dosyalarda, iç hukuk yolları tüketildikten sonra makul sürede yargılanma ve etkili soruşturma yükümlülüğü gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu açıktır.
6. Hukuk davası yolunu ayrıca değerlendirin. Haksız fiilden doğan tazminat talebi öğrenmeden itibaren iki, her hâlde on yıllık zamanaşımına tabidir; ancak fiil aynı zamanda suç oluşturuyor ve ceza kanunu daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa o süre uygulanır (TBK m.72). Ceza dosyası düşse dahi tazminat yolu açık kalabilir.