Tüp Bebekte "Yanlış Donör" İddiası: Çocuğunuz Genetik Olarak Seçtiğiniz Kişiden Değilse Hukuken Ne Olur?

Ağustos 2026'da yayımlanan bir basın araştırmasına göre, Kuzey Kıbrıs'taki bazı üremeye yardımcı tedavi merkezlerinde tedavi gören ailelerin — çoğunluğu yabancı uyruklu — en az 30 çocuğunda, tedavi öncesinde seçilen sperm veya yumurta donörü yerine başka kişilere ait üreme hücrelerinin kullanılmış olabileceği ileri sürülmektedir. Aileler, donörleri sağlık geçmişi, fiziksel özellikler, eğitim durumu gibi kriterlerle seçtiklerini; doğumdan sonra ortaya çıkan uyumsuzluk üzerine yaptırdıkları ticari DNA testlerinin seçilen profillerle eşleşmediğini belirtmektedir.

Bu yazı, söz konusu iddiaların doğruluğuna ilişkin bir değerlendirme içermez. Amaç, böyle bir olgunun ispatlanması hâlinde Türk hukukunda hangi sonuçların doğacağını teknik olarak ortaya koymaktır. İddiaya konu kişiler hakkında soruşturma devam etmekte olup, herkes aksi sabit olana kadar masumdur.

Türk hukukunda üremeye yardımcı tedavi (ÜYTE), Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları ve Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Yönetmelik uyarınca ÜYTE uygulanacak eşlere yalnızca kendilerine ait üreme hücreleri uygulanabilir; herhangi bir şekilde donör kullanılması, donör kullanılarak embriyo elde edilmesi ve adaylardan alınan hücrelerin başka adaylarda kullanılması yasaktır. Yasağa aykırılık hâlinde merkezin süresiz kapatılması ve ilgili personelin sertifikalarının iptali öngörülmüştür.

Uygulamada bu yasak, donörlü tedavi arayan çiftlerin donörün serbest olduğu ülkelere yönelmesine yol açmaktadır. Kuzey Kıbrıs bu yönüyle yoğun tercih edilen destinasyonlardan biridir. Ancak yurt dışında yapılan uygulama, ortaya çıkan uyuşmazlığın Türk hukukundan tamamen kopmasını sağlamaz: tarafların vatandaşlığı, ikametgâhı ve doğan çocuğun nüfus kaydı Türkiye ile bağlantı kurmaya devam eder.

En sık sorulan soru budur ve cevap çoğu kişinin beklediğinden daha güven vericidir: DNA testi, çocuğun hukuki soybağını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

• Ana ile soybağı doğumla kurulur (TMK m.282/1). Yumurta başka bir kadına ait olsa dahi, çocuğu doğuran kadın hukuken anadır. Genetik uyumsuzluk bu bağı etkilemez.
• Baba ile soybağı evlilik karinesine dayanır (TMK m.285). Evlilik devam ederken doğan çocuğun babası kocadır. Bu karine, yalnızca soybağının reddi davası ile çürütülebilir (TMK m.286).
• Dava açılmadığı sürece nüfus kaydı, velayet, nafaka ve miras ilişkileri aynen devam eder.

Kadın–kadın çiftler, bekâr kadınlar veya evlilik dışı doğumlar bakımından tablo farklıdır; bu hâllerde ana ile soybağı yine doğumla kurulur, baba yönünden ise zaten bir karine bulunmaz.

Kocanın soybağını reddedebilmesi için, çocuğun kendisinden olmadığını ispat etmesi gerekir (TMK m.287–288). Süreler ise hak düşürücü niteliktedir; hâkim tarafından resen dikkate alınır:

Yıllar sonra öğrenilen bir DNA sonucunda kilit hüküm TMK m.289/3'tür. Sürelerin başlangıcı, gerçeğin objektif olarak öğrenilebildiği ana bağlanır; laboratuvar raporunun tarihi bu nedenle belirleyici bir delildir. Rapor tarihinin, teslim şeklinin ve bildirim yazışmalarının saklanması büyük önem taşır.

• Çocuğun soybağını değiştirme (TCK m.231): Bir çocuğun soybağını değiştiren veya gizleyen kişi bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır. Sağlık kuruluşundaki görevlinin ihmali sonucu çocuğun soybağının değişmesine sebep olunması ayrıca yaptırıma bağlanmıştır. Suç şikâyete tabi değildir; resen soruşturulur. Dava zamanaşımı 8 yıldır (TCK m.66/1-e).
• Resmî/özel belgede sahtecilik (TCK m.204, 207): Donör kayıtlarının, laboratuvar formlarının veya onam belgelerinin gerçeğe aykırı düzenlenmesi hâlinde.
• Nitelikli dolandırıcılık (TCK m.157–158): Belirli bir donörün kullanılacağı yönünde gerçeğe aykırı beyanla hastanın aldatılarak ödeme yapmaya yöneltilmesi hâlinde; serbest meslek icrası sırasında işlenmesi nitelikli hâl oluşturur.
• Verilerin hukuka aykırı işlenmesi (TCK m.135–136, KVKK m.6): Genetik ve sağlık verileri özel nitelikli kişisel veridir; kayıtların tahrifi veya izinsiz aktarımı bağımsız bir suç oluşturabilir.

Peki fiil yurt dışında işlenmişse? Türk Ceza Kanunu, vatandaş tarafından yabancı ülkede işlenen ve alt sınırı bir yıldan az olmayan hapsi gerektiren suçlarda Türkiye'de yargılamaya imkân tanır (TCK m.11); yabancı tarafından işlenen suçlar bakımından ise TCK m.12 uygulanır. TCK m.231'in alt sınırı bir yıl olduğundan bu kapsam pratikte açıktır. Failin Türkiye'de bulunması, hakkında yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması gibi şartlar aranır.

Hasta ile sağlık kuruluşu arasındaki ilişki, kural olarak vekâlet sözleşmesi niteliğindedir (TBK m.502 vd.). Vekil, işi sadakat ve özenle yürütmek zorundadır (TBK m.506). Hastanın açıkça belirlediği donör yerine başkasının kullanılması, talimata aykırılık (TBK m.505) ve özen borcunun ağır ihlali olarak değerlendirilir. Bu durumda:

• Maddi tazminat: Ödenen tedavi bedelleri, seyahat ve konaklama giderleri, sonradan yapılan DNA testlerinin masrafları, gerekli görülen psikolojik destek giderleri.
• Manevi tazminat: Kişilik hakkının ihlali nedeniyle (TBK m.58; TMK m.24–25). Çocuğun kökenini öğrenememesi, ailenin yaşadığı güven yıkımı ve belirsizlik burada belirleyicidir. Ağır bedensel zarar veya ölüm dışındaki hâllerde yakınların talebi sınırlıdır; talep sahibi öncelikle doğrudan zarar görenlerdir.
• Aydınlatılmış onam: Gerçeğe aykırı bilgi üzerine alınan onam geçerli sayılmaz. Bu, tıbbi müdahaleyi hukuka aykırı hâle getirir ve ispat yükünü sağlık kuruluşuna kaydırır (Hasta Hakları Yönetmeliği m.15, 24, 31).
• Kusursuz sorumluluk: Merkezin, çalıştırdığı personelin fiillerinden adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66) ve ifa yardımcısının fiilinden sorumluluk (TBK m.116) hükümleri uyarınca sorumluluğu doğar.

Tedavinin Türkiye dışında yapılmış olması, uyuşmazlığa yabancılık unsuru katar ve 5718 sayılı MÖHUK devreye girer:

• Uygulanacak hukuk: Sözleşmeden doğan taleplerde tarafların hukuk seçimi esastır; seçim yoksa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk uygulanır (MÖHUK m.24). Haksız fiilden doğan taleplerde kural olarak fiilin işlendiği ülke hukuku uygulanır; ancak ilişkinin başka bir ülkeyle daha sıkı bağlantısı varsa o hukuk uygulanabilir (MÖHUK m.34).
• Milletlerarası yetki: Türk mahkemelerinin yetkisi iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarıyla belirlenir (MÖHUK m.40). Haksız fiillerde HMK m.16 uyarınca fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer mahkemesi de yetkilidir — zararın Türkiye'de doğduğu hâller bu yönden değerlendirilir.
• Soybağı davaları: Soybağının kurulması ve reddine ilişkin davalarda çocuğun millî hukuku; bu hukuka göre soybağı kurulamıyorsa mutad mesken hukuku uygulanır (MÖHUK m.16). Türk vatandaşı çocuklar bakımından Türk mahkemeleri yetkilidir.
• Yabancı kararların icrası: Yurt dışında alınan bir hükmün Türkiye'de sonuç doğurması için tanıma–tenfiz davası açılması gerekir (MÖHUK m.50 vd.). Türkiye ile KKTC arasındaki hukukî işbirliği anlaşması bu süreci kolaylaştırmaktadır.

Olayın çoğu zaman gözden kaçan ama en ağır boyutu budur. Gerçek biyolojik donörün kim olduğu bilinmediğinde çocuk, kalıtsal hastalık riskleri ve genetik sağlık geçmişi hakkında bilgi sahibi olamaz. Bu, ileride tanı ve tedavi süreçlerini doğrudan etkiler.

Çocuğun kökenini öğrenme hakkı, BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 7. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesi kapsamında korunmaktadır. AİHM, kişinin kökenine ilişkin bilgiye erişimini özel hayata saygı hakkının çekirdek unsurlarından saymakta; devletlere bu bilginin elde edilmesini sağlayacak etkili bir usul öngörme yükümlülüğü yüklemektedir. Kayıtları tahrif edilen veya hiç tutulmayan hâllerde, kayıt tutma yükümlülüğünü ihlal eden kuruluşun sorumluluğu bu çerçevede de tartışılabilir.

1. Rapor tarihini belgeleyin. DNA sonucunun size ulaştığı tarih, hem hak düşürücü sürelerin hem de zamanaşımının başlangıcı bakımından kritik delildir. E-posta, kargo ve laboratuvar bildirimlerini saklayın.
2. Tedavi dosyasını yazılı olarak isteyin. Onam formları, donör seçim kayıtları, laboratuvar takip formları ve fatura kayıtları. Talebinizi ispat edilebilir bir kanaldan (noter ihtarnamesi, iadeli taahhütlü, KEP) iletin.
3. Adli nitelikte DNA analizi yaptırın. Ticari test sonuçları yönlendirici olmakla birlikte, mahkemede zincirleme delil (chain of custody) kurallarına uygun adli rapor esas alınır.
4. Soybağı davası açıp açmayacağınıza acele karar vermeyin. Çocuğun mevcut hukuki statüsünü koruyup yalnızca tazminat yoluna gitmek çoğu olayda daha isabetli olabilir.
5. Ceza ve hukuk yollarını birlikte planlayın. Ceza soruşturmasında toplanan deliller tazminat davasında kullanılabilir; ayrıca fiil suç oluşturuyorsa uzamış zamanaşımı devreye girer (TBK m.72/2).
6. Bir avukatla, süre dolmadan görüşün. Bir yıllık hak düşürücü süreler, dosya hazırlığı için düşünülenden çok daha kısadır.