Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru nasıl yapılır; şartları nelerdir?
Bireysel başvuru, hem Anayasa’da hem Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde güvence altına alınan ortak bir temel hakkın kamu gücü işlemiyle ihlal edildiği iddiasıyla yapılır. İki temel şartı vardır: olağan kanun yollarının tüketilmiş olması ve nihai kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde başvurulması. Başvuru, Anayasa Mahkemesinin resmî formu doldurularak harç yatırılmak suretiyle yapılır.
📌Hangi haklar için başvurulabilir
Bireysel başvuru her hukuka aykırılık için açık bir yol değildir. Başvuruya konu edilebilmesi için ihlal edildiği ileri sürülen hakkın hem Anayasa’da hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye’nin taraf olduğu ek protokollerde ortak biçimde korunuyor olması gerekir. Uygulamada en sık başvuru konusu olan haklar; adil yargılanma hakkı (özellikle makul sürede yargılanma ve gerekçeli karar hakkı), mülkiyet hakkı, ifade özgürlüğü, kişi hürriyeti ve güvenliği ile özel hayatın gizliliğidir. Buna karşılık yalnızca “mahkeme delilleri yanlış değerlendirdi” türünden, esasa ilişkin bir dördüncü derece incelemesi talebi kabul edilmemektedir.
📌Olağan kanun yollarının tüketilmesi şartı
Anayasa Mahkemesi, ihlalin öncelikle derece mahkemelerinde giderilmesini bekler. Bu nedenle istinaf ve —varsa— temyiz gibi olağan kanun yolları tüketilmeden yapılan başvurular usulden reddedilir. Tüketme şartı yalnızca yolun kullanılmış olmasını değil, ihlal iddiasının bu aşamalarda usulüne uygun biçimde ileri sürülmüş olmasını da kapsar. Derece mahkemelerinde hiç dile getirilmemiş bir şikâyetin ilk kez bireysel başvuruda ortaya konması, başvurunun reddine yol açabilmektedir.
📌Otuz günlük süre ve başvurunun yapılış biçimi
Süre, olağan kanun yolları tüketilmişse nihai kararın tebliğinden; kanun yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gündür. Mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazeret varsa, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde, mazereti kanıtlayan belgelerle birlikte başvurulabilir. Başvuru, Anayasa Mahkemesinin yayımladığı resmî başvuru formu kullanılarak yapılır; forma dayanak belgelerin eklenmesi ve harcın yatırılması zorunludur. Başvuru doğrudan Mahkemeye yapılabileceği gibi, mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikler aracılığıyla da gönderilebilir.
📌Kabul edilebilirlik incelemesi ve ihlal kararının sonucu
Başvurular önce kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Süre aşımı, kanun yollarının tüketilmemesi, açıkça dayanaktan yoksunluk veya konu bakımından yetkisizlik gibi sebeplerle başvuru esasa geçilmeden reddedilebilir. Esas incelemesi sonunda ihlal tespit edilirse Mahkeme, ihlalin ve sonuçlarının nasıl ortadan kaldırılacağına da hükmeder: dosyanın yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilmesine veya —yeniden yargılamada hukuki yarar bulunmuyorsa— tazminata karar verebilir. Yeniden yargılama kararı verildiğinde ilgili mahkeme, ihlali ve sonuçlarını giderecek şekilde yeniden karar vermekle yükümlüdür.
💡Başvuru öncesi dikkat edilmesi gerekenler
- Süre kesindir: Otuz günlük süre hak düşürücüdür; bir gün gecikme başvurunun esası hiç incelenmeden reddedilmesine yol açar. Tebliğ tarihinin belgeyle tespit edilmesi bu yüzden önemlidir.
- Bireysel başvuru bir üst derece mahkemesi değildir: Amaç, kararın yeniden esastan incelenmesi değil, belirli bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğinin tespitidir. Dilekçenin bu çerçevede kurulmaması en sık ret sebeplerindendir.
- AİHM ile ilişkisi: Bireysel başvuru, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine gitmeden önce tüketilmesi gereken bir iç hukuk yoludur. Bu yol kullanılmadan yapılan AİHM başvuruları kabul edilemez bulunmaktadır.
- Adli yardım: Harç ve masrafları karşılayacak durumda olmayan başvurucular, başvuruyla birlikte adli yardım talebinde bulunabilirler.
Bodrum ve Muğla genelinde bu alanda avukatlık hizmeti veriyoruz: Bodrum Avukat — Dava ve Usul İşleri
bu yazıyı hazırlayan
Av. Mert Çelik
Muğla Barosu · Sicil 2039 · Bodrum · 2018’den beri
Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa veya avukatlık hizmeti niteliği taşımaz. Mevzuat değişebilir; güncel durumunuz için mutlaka bir avukata danışınız.