Küresel krizler uluslararası ticaret sözleşmelerini nasıl etkiler?
Kriz dönemlerinde iki kavram öne çıkar: borcun ifasını imkânsız kılan mücbir sebep ve ifayı imkânsız kılmamakla birlikte aşırı derecede güçleştiren aşırı ifa güçlüğü. Birincisi borcu sona erdirebilirken, ikincisi Türk Borçlar Kanunu uyarınca sözleşmenin uyarlanmasını veya dönmeyi gündeme getirir. Milletlerarası satımlarda ayrıca, Türkiye’nin de taraf olduğu CISG hükümleri uygulanabilir.
📌Mücbir sebep ile aşırı ifa güçlüğü ayrımı
Mücbir sebep; borçlunun kusuru dışında, öngörülemeyen ve kaçınılamaz bir olayın borcun ifasını imkânsız kılmasıdır. Borç, borçluya yüklenemeyen sebeple imkânsızlaşırsa sona erer. Aşırı ifa güçlüğü ise ifayı imkânsız kılmaz; yalnızca sözleşmenin kurulduğu andaki dengeyi borçlu aleyhine katlanılamayacak ölçüde bozar. Türk Borçlar Kanunu, öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durumun ortaya çıkması, bu durumun borçludan kaynaklanmaması ve borçlunun henüz ifayı yapmamış olması hâlinde hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme hakkı tanır; uyarlama mümkün değilse borçlu sözleşmeden dönebilir.
📌Uyarlama davası
Uygulamada kur artışı, hammadde fiyatlarındaki olağanüstü yükseliş, lojistik maliyetlerinin katlanması gibi gelişmeler uyarlama taleplerinin dayanağı yapılmaktadır. Mahkemeler bu talepleri dar yorumlamaktadır: ekonomik dalgalanmanın olağan iş riski kapsamında kalıp kalmadığı, tarafın tacir olup olmadığı ve öngörülebilirlik ölçütü titizlikle incelenir. Tacirler bakımından basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü öngörülebilirlik eşiğini yükseltir. Sözleşmede fiyat uyarlama, kur riski veya mücbir sebep maddesi bulunuyorsa, önce bu hükümler uygulanır; sözleşme hükmü kanundaki genel düzenlemenin önüne geçer.
📌Milletlerarası satımlarda CISG
Türkiye, Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması’na (CISG) taraftır. İşyerleri farklı taraf devletlerde bulunan tacirler arasındaki mal satımlarında, taraflar aksini kararlaştırmadıkça CISG doğrudan uygulanır. CISG, engelin taraf denetimi dışında olması, sözleşme kurulurken öngörülememesi ve sonuçlarından kaçınılamaması hâlinde borçluyu tazminat sorumluluğundan kurtarır; ancak bu, sözleşmeyi kendiliğinden sona erdirmez ve diğer tarafın sözleşmeden dönme hakkını ortadan kaldırmaz. Engelin karşı tarafa makul sürede bildirilmesi zorunludur; bildirim yapılmazsa bundan doğan zarardan sorumluluk doğar.
📌Yaptırımlar ve lojistik krizleri
Uluslararası yaptırımlar, ödeme kanallarının kapanması ve taşıma güzergâhlarının kesilmesi son yıllarda en sık karşılaşılan sorunlardır. Bu hâllerde sözleşmenin ifasının hukuken mi yoksa fiilen mi imkânsız hâle geldiği ayrımı önem taşır. Yaptırım nedeniyle ödeme yapılamaması hukuki imkânsızlık oluşturabilirken, navlun fiyatlarının artması kural olarak imkânsızlık değil aşırı ifa güçlüğü kapsamında değerlendirilir. Uyuşmazlıklarda tahkim şartı ve uygulanacak hukuk seçimi belirleyicidir; bu maddelerin sözleşme müzakeresinde ayrıntılı düzenlenmesi, kriz anında en çok işe yarayan hazırlıktır.
💡Sözleşme yazarken alınacak önlemler
- Mücbir sebep maddesini sayarak yazın: Salgın, yaptırım, ihracat yasağı, liman kapanması gibi olayların açıkça sayılması, sonradan yapılacak nitelendirme tartışmasını büyük ölçüde önler.
- Bildirim usulü: Mücbir sebebin hangi süre içinde ve hangi yolla bildirileceği belirlenmelidir; bildirim yapılmaması çoğu sözleşmede hakkın kaybına yol açar.
- Kur ve fiyat mekanizması: Belirli bir eşiği aşan kur veya hammadde değişimlerinde otomatik uyarlama öngören formüller, dava yoluna gitmeden çözüm sağlar.
- Uyuşmazlık çözümü: Yetkili mahkeme veya tahkim kurumu, tahkim yeri ve uygulanacak hukuk açıkça belirlenmelidir; belirsizlik, uyuşmazlığın esasından önce yıllar süren yetki tartışması doğurur.
Bodrum ve Muğla genelinde bu alanda avukatlık hizmeti veriyoruz: Bodrum Avukat — Uluslararası Nitelikli Dosyalar
bu yazıyı hazırlayan
Av. Mert Çelik
Muğla Barosu · Sicil 2039 · Bodrum · 2018’den beri
Bu makale genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki mütalaa veya avukatlık hizmeti niteliği taşımaz. Mevzuat değişebilir; güncel durumunuz için mutlaka bir avukata danışınız.